علم در انحصار تجربه نيست . عليت برهان براى نتيجه مقدمه برهان از حيث زمان و از حيث معرفت و از حيث ذات ، مقدم بر نتيجه آن است اما از حيث زمان كه روشن است . و اما از حيث معرفت و آگاهى از آن جهت كه نتيجه جز در پرتو آن شناخته نمىشود ، و از حيث ذات ، بدانجهت كه آن ، علت نتيجه است و قبلا اين معنى گذشت كه مقدمه برهان ، يقينى بوده و كذب آن غيرممكن است و از اين معنى به علم ضرورى تعبير مىشود . بنابراين هر قضيه صادقه‌اى مقدمه برهان نتواند بود بلكه تنها قضيه‌اى مىتواند مقدمه برهان قرار گيرد كه علاوه بر صادقه بودن ضروريه هم باشد بگونه‌اى كه عقلا تغيير آن ناممكن باشد . و از اينجا معلوم مىشود كه ضرورتا محمول آن بايد ذاتى موضوعش باشد و نه غريب از آن . و مراد از عرض ذاتى عارضى استكه معروضش در حد آن ماخوذ گردد « 1 » مانند " عدد زوج است " و " متعجب خندان است " يا اينكه محمول در حد موضوع اخذ شود . مانند مثلث سطح است . و هرگاه موضوع را موضوعى و آن موضوع را نيز موضوع ديگر باشد مانند ناطق براى متعجب و انسان براى ناطق ، در اين صورت ، نشانه اينكه محمول ، ذاتى همه اين موضوعات است ، آن است كه بتوان تمام آنها را در حد محمول مزبور ، اخذ نمود . پس اگر همه آنها داخل در حد محمول اخير باشند ، محمول ذاتى همه آنها خواهد بود . بنابراين ، ضاحك ، محمول ذاتى انسان و متعجب و ناطق ، هر سه ، خواهد بود . و چون در اين مبحث دقيق شويم ، حقيقت آنچه را سابقا در موضوع علم گفتيم ، مبنى بر اينكه - محمولات مسائل علم ، ضرورتا بايد اعراض

--> ( 1 ) - منظور از حد اعم از حد باب معرف است و شامل مطلق دخالت وجودى [ چه مادى و صورى ، و چه فاعلى ] ميگردد .